Anna Gyða Sigurgísladóttir ræðir við fólk um einstakar hugmyndir sem mótað hafa skilning okkar á heiminum. Trú, heimspeki og vísindi eru efst á baugi, og kann fortíð og samtíð að vera skeytt saman með hjálp hnýsilegs arkífs ríkisútvarpsins.
1849
Ráfað er á milli þess gamla og nýja með hjálp gamalla hljóðbrota úr safnkistu Ríkisútvarpsins. Rætt er við samtímafólk þegar hægt er eða einhvern sem tengist upptökunum með einum eða öðrum hætti. Í þættinum hlýðum við á viðtal við Runólf Runólfsson, bónda og vinnumann í Skaftárhreppi, á tíræðisafmæli hans árið 1949. Við heyrum því rödd manns sem fæddist árið 1849. Í viðtalinu lítur Runólfur yfir farinn veg, fer með vísur, líkræður og kvæði og segir frá hinu og þessu úr fortíðinni. Hann segir meðal annars frá mannskaðanum mikla árið 1871. Hann var einn sjómannanna sem komust lífs af þann örlagaríka dag þegar 26 menn drukknuðu. Við höfum upp á langafabarni Runólfs, Sigrúnu Guðmundsdóttur, og Kristínu Þorsteinsdóttur sem ólst upp á Eystri-Sólheimum, heimilinu þar sem Runólfur vann og bjó síðustu 25 ár ævi sinnar. „Ég lenti í partýi með manni sem var fæddur fyrir miðja þarsíðustu öld,“ segir hún en þau Runólfur áttu sama afmælisdag. Þegar Kristín varð árs gömul, varð hann hundrað ára. Í gamla viðtalinu heyrist í Kristínu sem ungu barni í bakgrunninum orga og kvaka. Við hlustum á upptökuna og ræðum tímann.
1849
Ráfað er á milli þess gamla og nýja með hjálp gamalla hljóðbrota úr safnkistu Ríkisútvarpsins. Rætt er við samtímafólk þegar hægt er eða einhvern sem tengist upptökunum með einum eða öðrum hætti. Í þættinum hlýðum við á viðtal við Runólf Runólfsson, bónda og vinnumann í Skaftárhreppi, á tíræðisafmæli hans árið 1949. Við heyrum því rödd manns sem fæddist árið 1849. Í viðtalinu lítur Runólfur yfir farinn veg, fer með vísur, líkræður og kvæði og segir frá hinu og þessu úr fortíðinni. Hann segir meðal annars frá mannskaðanum mikla árið 1871. Hann var einn sjómannanna sem komust lífs af þann örlagaríka dag þegar 26 menn drukknuðu. Við höfum upp á langafabarni Runólfs, Sigrúnu Guðmundsdóttur, og Kristínu Þorsteinsdóttur sem ólst upp á Eystri-Sólheimum, heimilinu þar sem Runólfur vann og bjó síðustu 25 ár ævi sinnar. „Ég lenti í partýi með manni sem var fæddur fyrir miðja þarsíðustu öld,“ segir hún en þau Runólfur áttu sama afmælisdag. Þegar Kristín varð árs gömul, varð hann hundrað ára. Í gamla viðtalinu heyrist í Kristínu sem ungu barni í bakgrunninum orga og kvaka. Við hlustum á upptökuna og ræðum tímann.
Í þættinum er ráfað á milli þess gamla og nýja með hjálp gamalla hljóðbrota úr safnkistu Ríkisútvarpsins. Rætt er við samtímafólk þegar hægt er eða einhvern sem tengist upptökunum með einum eða öðrum hætti. „En í sama mund og glaðir borgarar sveiflast um í dansi eftir dillandi hljómsveit eru aðrir að hverfa til starfa.“ Svo hefst þáttur Sveins Skorra Höskuldssonar árið 1959 þar sem hann kynnir sér starf næturvarðar í byggingu Landsbankans í Austurstræti. Að gefnu tilefni berum við saman reynslu næturvarða fortíðarinnar og næturvarða nútímans. Einnig heyrum við brot úr gömlu viðtali við mann fæddan árið 1869, Gísla Jónsson fyrrverandi bónda á Hofi í Svarfaðardal, sem var níræður þegar upptakan var gerð. Gísli rifjar upp fyrstu minningar sínar og þær gríðarmiklu samfélags-, samgöngu- og tæknibreytingar sem hann varð vitni að á lífsleiðinni. Við sögu koma lýsislampar, þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar 1874, vofur og draugagangur, kvöldvökur nítjándu aldar og ýmislegt fleira. Myrkrið er óvæntur þráður sem læðist á milli þessara ólíku hljóðbrota fortíðarinnar. Vinnsla þáttar fór fram 2020. Rætt var við Stefán Elinbergsson, öryggisvörð og Ágúst Ólaf Georgsson, þjóðháttafræðing.
Í þættinum er ráfað á milli þess gamla og nýja með hjálp gamalla hljóðbrota úr safnkistu Ríkisútvarpsins. Rætt er við samtímafólk þegar hægt er eða einhvern sem tengist upptökunum með einum eða öðrum hætti. „En í sama mund og glaðir borgarar sveiflast um í dansi eftir dillandi hljómsveit eru aðrir að hverfa til starfa.“ Svo hefst þáttur Sveins Skorra Höskuldssonar árið 1959 þar sem hann kynnir sér starf næturvarðar í byggingu Landsbankans í Austurstræti. Að gefnu tilefni berum við saman reynslu næturvarða fortíðarinnar og næturvarða nútímans. Einnig heyrum við brot úr gömlu viðtali við mann fæddan árið 1869, Gísla Jónsson fyrrverandi bónda á Hofi í Svarfaðardal, sem var níræður þegar upptakan var gerð. Gísli rifjar upp fyrstu minningar sínar og þær gríðarmiklu samfélags-, samgöngu- og tæknibreytingar sem hann varð vitni að á lífsleiðinni. Við sögu koma lýsislampar, þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar 1874, vofur og draugagangur, kvöldvökur nítjándu aldar og ýmislegt fleira. Myrkrið er óvæntur þráður sem læðist á milli þessara ólíku hljóðbrota fortíðarinnar. Vinnsla þáttar fór fram 2020. Rætt var við Stefán Elinbergsson, öryggisvörð og Ágúst Ólaf Georgsson, þjóðháttafræðing.
Í þættinum er ráfað á milli þess gamla og nýja með hjálp gamalla hljóðbrota úr safnkistu Ríkisútvarpsins. Rætt er við samtímafólk þegar hægt er eða einhvern sem tengist upptökunum með einum eða öðrum hætti. „En í sama mund og glaðir borgarar sveiflast um í dansi eftir dillandi hljómsveit eru aðrir að hverfa til starfa.“ Svo hefst þáttur Sveins Skorra Höskuldssonar árið 1959 þar sem hann kynnir sér starf næturvarðar í byggingu Landsbankans í Austurstræti. Að gefnu tilefni berum við saman reynslu næturvarða fortíðarinnar og næturvarða nútímans. Einnig heyrum við brot úr gömlu viðtali við mann fæddan árið 1869, Gísla Jónsson fyrrverandi bónda á Hofi í Svarfaðardal, sem var níræður þegar upptakan var gerð. Gísli rifjar upp fyrstu minningar sínar og þær gríðarmiklu samfélags-, samgöngu- og tæknibreytingar sem hann varð vitni að á lífsleiðinni. Við sögu koma lýsislampar, þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar 1874, vofur og draugagangur, kvöldvökur nítjándu aldar og ýmislegt fleira. Myrkrið er óvæntur þráður sem læðist á milli þessara ólíku hljóðbrota fortíðarinnar. Vinnsla þáttar fór fram 2020. Rætt var við Stefán Elinbergsson, öryggisvörð og Ágúst Ólaf Georgsson, þjóðháttafræðing.
„Hann lét mig alveg vita af því að hann hefði komið í þessa ferð til að komast upp í Arnarhreiðrið,“ segir Hólmfríður Bjarnadóttir, leiðsögukona hjá Bændaferðum, um íslenskan ferðamann sem deildi því með henni að hann aðhylltist nasisma og sóttist eftir ferð upp í Arnarhreiðrið á tíunda áratugnum í eins konar pílagrímstilgangi. Hún segir sömuleiðis frá ferðamönnum sem vildu ekki heimsækja svæðið. Í þættinum er fjallað um Khelsteinhaus, eða Arnarhreiðrið, með hliðsjón af nýafstöðnum eldsvoða. Illugi Jökulsson segir sögu þess, frá kostnaðarsömum og flóknum framkvæmdum og algengum misskilningi í tengslum við Arnarhreiðrið og Berghof, persónulegt sumarhús Hitlers. Hólmfríður Bjarnadóttir, leiðsögukona hjá Bændaferðum, rifjar upp eftirminnilegar ferðir í Arnarhreiðrið og segir frá stöðu mála eftir eldsvoðann. Árið 1946 fékk hópur íslenskra blaðamanna leyfi hernámsyfirvalda bandamanna til að vera viðstaddur réttarhöldin í Nurnberg og ferðast um stríðshrjáð svæði Þýskalands. Hlýtt er á hljóðbrot úr heimsókn þeirra í Berchtesgaden, suðurhöfuðstöðvum nasistaflokksins. Rústir Berghofs, sem og annarra bygginga nasistaforingja og -flokksins, voru fjarlægðar í upphafi sjötta áratugar síðustu aldar til þess að sporna gegn frekari dýrkun á nasisma. Íhugað var að eyða Arnarhreiðrinu en því leyft að standa vegna annarra sjónarmiða. Nú er það brunnið og þýsk yfirvöld hafa lýst yfir að húsið verði endurreist. Táknmynd Arnarhreiðursins er því aftur til umræðu; hvað þýðir það að endurreisa nasískt mannvirki 2026? Málið er skoðað nánar í þættinum. Við sögu kemur einnig samtal við 96 ára konu um ljósmyndir, persónulegt bókasafn og sögugrúsk Illuga Jökulssonar og ýmislegt fleira. Þörf mannsins fyrir að komast í návígi við sögufræga staði og muni er velt upp, sem og mismunandi afstöðu til varðveislu söguminja. Í þættinum er ráfað á milli þess gamla og nýja með hjálp gamalla hljóðbrota úr safnkistu Ríkisútvarpsins. Rætt er við samtímafólk þegar möguleiki er eða einhvern sem tengist umræddum upptökum á einhvern hátt. Því stóra í bland við það smáa er velt upp, rifjaðir upp misáhugaverðir atburðir og horfin og óhorfin æviskeið. Sögur sem snertu marga í einu, sem og persónulegar sögur sem snertu aðeins fáa, jafnvel aðeins einn. Hlustunarferðalög án upphafs og endis.
„Hann lét mig alveg vita af því að hann hefði komið í þessa ferð til að komast upp í Arnarhreiðrið,“ segir Hólmfríður Bjarnadóttir, leiðsögukona hjá Bændaferðum, um íslenskan ferðamann sem deildi því með henni að hann aðhylltist nasisma og sóttist eftir ferð upp í Arnarhreiðrið á tíunda áratugnum í eins konar pílagrímstilgangi. Hún segir sömuleiðis frá ferðamönnum sem vildu ekki heimsækja svæðið. Í þættinum er fjallað um Khelsteinhaus, eða Arnarhreiðrið, með hliðsjón af nýafstöðnum eldsvoða. Illugi Jökulsson segir sögu þess, frá kostnaðarsömum og flóknum framkvæmdum og algengum misskilningi í tengslum við Arnarhreiðrið og Berghof, persónulegt sumarhús Hitlers. Hólmfríður Bjarnadóttir, leiðsögukona hjá Bændaferðum, rifjar upp eftirminnilegar ferðir í Arnarhreiðrið og segir frá stöðu mála eftir eldsvoðann. Árið 1946 fékk hópur íslenskra blaðamanna leyfi hernámsyfirvalda bandamanna til að vera viðstaddur réttarhöldin í Nurnberg og ferðast um stríðshrjáð svæði Þýskalands. Hlýtt er á hljóðbrot úr heimsókn þeirra í Berchtesgaden, suðurhöfuðstöðvum nasistaflokksins. Rústir Berghofs, sem og annarra bygginga nasistaforingja og -flokksins, voru fjarlægðar í upphafi sjötta áratugar síðustu aldar til þess að sporna gegn frekari dýrkun á nasisma. Íhugað var að eyða Arnarhreiðrinu en því leyft að standa vegna annarra sjónarmiða. Nú er það brunnið og þýsk yfirvöld hafa lýst yfir að húsið verði endurreist. Táknmynd Arnarhreiðursins er því aftur til umræðu; hvað þýðir það að endurreisa nasískt mannvirki 2026? Málið er skoðað nánar í þættinum. Við sögu kemur einnig samtal við 96 ára konu um ljósmyndir, persónulegt bókasafn og sögugrúsk Illuga Jökulssonar og ýmislegt fleira. Þörf mannsins fyrir að komast í návígi við sögufræga staði og muni er velt upp, sem og mismunandi afstöðu til varðveislu söguminja. Í þættinum er ráfað á milli þess gamla og nýja með hjálp gamalla hljóðbrota úr safnkistu Ríkisútvarpsins. Rætt er við samtímafólk þegar möguleiki er eða einhvern sem tengist umræddum upptökum á einhvern hátt. Því stóra í bland við það smáa er velt upp, rifjaðir upp misáhugaverðir atburðir og horfin og óhorfin æviskeið. Sögur sem snertu marga í einu, sem og persónulegar sögur sem snertu aðeins fáa, jafnvel aðeins einn. Hlustunarferðalög án upphafs og endis.
Bakslagið VII.
Í þættinum heyrum við í ungu fólki og menntakerfinu og skoðum hugmyndir úr nýjustu bók Judith Butler, Who’s Afraid of Gender? Í bókinni rýnir hán í kyn og kynvitund frá líffræðilegu og félagslegu sjónarmiði og skoðar þann samfélagslega ótta sem hefur orðið til í tengslum við kynjahugmyndafræði eða „gender ideology“. Esjar Smári Blær Gunnarsson menntaskólanemi segir frá reynslu sinni af því að koma út sem trans á unglingsárum. Við heyrum líka raddir ungs fólks úr hinsegin félagsmiðstöðinni. Íris Ellenberger, prófessor við deild faggreinakennslu í samfélagsgreinum, og Auður Magndís Auðardóttir, dósent í uppeldis- og menntunarfræði við Háskóla Íslands, segja frá rannsókn sem unnin var í fyrra þar sem skoðuð voru áhrif bakslagsins á grunn- og framhaldsskólakennara. Þetta er fyrri þáttur af tveimur.
Bakslagið VIII.
Síðasta þætti Bakslagsins lýkur með ráðum til valdeflingar og eldri viðtalsbrotum. Við sögu kemur gagnræða, lúmskir fordómar, stjörnufræði og ýmislegt fleira. Rætt er við móður þáttastjórnanda, Sigrúnu Eggertsdóttur kirkjuvörð í Grafarvogskirkju, Esjar Smára Gunnarsson, menntaskólanema, Bjarndísi Tómasdóttur formann Samtakanna 78 og Kára Garðarsson framkvæmdastjóra Samtakanna 78. Þetta er seinni þáttur af tveimur
Bakslagið VIII.
Síðasta þætti Bakslagsins lýkur með ráðum til valdeflingar og eldri viðtalsbrotum. Við sögu kemur gagnræða, lúmskir fordómar, stjörnufræði og ýmislegt fleira. Rætt er við móður þáttastjórnanda, Sigrúnu Eggertsdóttur kirkjuvörð í Grafarvogskirkju, Esjar Smára Gunnarsson, menntaskólanema, Bjarndísi Tómasdóttur formann Samtakanna 78 og Kára Garðarsson framkvæmdastjóra Samtakanna 78. Þetta er seinni þáttur af tveimur



